De problemen met plastic: hoe groot zijn ze en wat kunnen we eraan doen?

De aandacht voor de problemen die de productie en het gebruik van plastic met zich mee brengen is groeiende; beelden van dieren verstrengeld in plastic hebben wereldwijd de ogen geopend. Het is duidelijker dan ooit welke ingrijpende impact plastic heeft op mens, dier en milieu.

Maar hoe schadelijk is plastic nu precies? En wat zijn effectieve oplossingen die we op internationaal en nationaal niveau kunnen inzetten? We analyseren realistisch uitvoerbare maatregelen die structurele oplossingen bieden voor de plasticproblematiek. 

Wat zijn de problemen met plastic?

1) Schadelijk voor het milieu

Plastic leek een tijd lang een goed product te zijn: snel te produceren en massaal inzetbaar voor allerlei doeleinden. Inmiddels zijn we er in ons dagelijks leven niet alleen aan gewend, maar ook afhankelijk van geworden. Jaarlijks wordt wereldwijd ongeveer 311 miljoen ton nieuw plastic aangemaakt, tegenover 5 miljoen ton plastic in 1950. De jaarlijkse productie van plastic stijgt nog altijd en hierbij wordt 8% van de wereldwijde beschikbare olie verbruikt. Daarnaast zijn er ook nog grote hoeveelheden andere fossiele brandstoffen nodig om plastic te produceren waarbij vele tonnen CO2-uitstoot vrijkomt.

Zestig procent van al het plastic dat ooit geproduceerd is, is weggelekt naar het milieu of stapelt zich op in afvalhopen. Wereldwijd komt er jaarlijks 5 miljoen ton plastic in de oceaan terecht. In de wateren van de Europese Unie bestaat 85% van het afval uit plastic. Het plastic doet er honderden jaren over om af te breken, dus feitelijk vergaat het niet. 

Na verloop van tijd breekt plastic af in microplastic. Deze microplastic stukjes, kleiner dan 5 mm, laten door fragmentatie schadelijke chemische stoffen vrij die weer in het milieu belanden. De grootste bronnen van microplastic zijn slijtende autobanden en gedumpte visnetten en vislijnen. Ook bij het wassen van kledingstukken komen miljoenen plastic (micro)vezels vrij. Dit komt omdat 63% van onze kleding bestaat uit synthetische stoffen zoals polyester, fleece en nylon. Bovendien zit er in verzorgingsproducten óók nog veel microplastic, soms tot wel 10%. Dit komt na gebruik in ons water terecht. 

Zo zijn er volgens het Wereld Natuur Fonds (WNF) in de Middellandse Zee al hoge concentraties microplastic aangetroffen. Als het microplastic zich eenmaal in het milieu bevindt, is het lastig tegen gaan; het is namelijk te klein om door rioolwaterzuiveringsinstallaties te filteren.

2) Schadelijk voor onze gezondheid

Volgens SAPEA, een samenwerking van Europese onderzoeksinstituten, is (micro)plastic overal in ons milieu terug te vinden: in de lucht, water, bodem en ons voedsel. Eerdere studies vonden al microplastic terug in de ontlasting van mensen. Via ons dieet krijgen we naar schatting jaarlijks 11.000 deeltjes aan microplastic binnen, mede door het eten van zeedieren die zelf al plastic in hun maag hadden. Nanoplastic, microscopisch kleine plastic stukjes, kunnen bovendien celwanden doordringen en daarmee in ons gehele lichaam komen.

De meest geproduceerde plastics bevatten giftige stoffen zoals weekmakers, kleurstoffen, stabilisatoren, PCB’s, PAK’s, vlamvertragers en het bekendere en omstreden bisphenol A (BPA). Deze giftige stoffen verhogen de kans op kanker en verstoren hormonen. BPA is al aangetroffen in ons bloed en ontlasting. Kleine hoeveelheden kunnen al schadelijke effecten hebben. Tevens leiden hoge concentraties van plastic in de lucht tot longaandoeningen.

Daarbij moet wel gezegd worden dat de blootstelling aan plastic en aanverwante giftige stoffen nog gering en is er nog geen sprake van globale risico’s. Over het niveau van schadelijkheid op gezondheid is nog veel onbekend. Het meeste onderzoek is gedaan in laboratoriums, de schadelijke effecten die daar zijn geconstateerd komen alleen voor bij zeer hoge concentraties plastic die doorgaans niet in de natuur aanwezig zijn. De situatie kan volgens wetenschappers wél veranderen als de plastic concentraties in het milieu in huidig tempo blijven toenemen.

 

3) Schadelijk voor dieren

De schadelijke effecten van plastic op onze gezondheid zal waarschijnlijk op de langere termijn pas zichtbaarder worden; maar bij dieren zorgt plastic al dagelijks voor enorm leed. Meer dan 1400 mariene diersoorten ondervinden last van plastic, verspreidt over de hele voedselketen. Dat betekent niet alleen dat vrijwel alle mariene diersoorten lijden door plastic in de oceaan; het betekent ook dat de volledige voedselketen, waaronder wijzelf, compleet verstoord raakt.

Dieren krijgen plastic binnen omdat zij vaak niet in staat zijn plastic van voedsel te onderscheiden: ze voelen en zien namelijk geen kleur en textuur. Verder raken dieren raken veelal verstrikt in plastic afval of stikken ze in single-use plastic producten zoals rietjes, tiewraps, ballonnen en plastic zakken.

Zeedieren, zoals zeeschildpadden, raken veelal verstrikt in achtergelaten visnetten of stikken in rietjes. In de magen van dode vogels, schildpadden en (wal)vissen wordt plastic gevonden en vaak als doodsoorzaak aangesteld. Dieren die veel plastic in hun maag krijgen verhongeren omdat dit het maag-darmstelsel afsluit. Deze problemen komen niet alleen voor bij zeedieren, zelfs veel grazende landdieren krijgen plastic binnen.

Verstrikking in plastic en het inslikken van plastic leidt tot uitwendige en inwendige verwondingen en in veel gevallen tot de dood. Hiernaast is plastic is kankerverwekkend en beïnvloed het de groei en ademhaling van bepaalde dieren.

Plastic heeft een extreem negatieve impact op het dierlijke immuunsysteem en hormoonhuishouding. Dit leidt tot ontstekingsreacties, invloed op vruchtbaarheid en schadelijke stoffen in de moedermelk. Hierdoor spoelen steeds vaker pasgeboren dolfijnen en walvissen aan. Dit komt voor bij hoge concentraties plastic in water. Deze hoge concentraties zijn al gemeten in de Middellandse Zee en de Baltische zee. Plastic afval blijft zich ophopen in de natuur dus wordt een alleen maar groter probleem.

Wat zijn structurele oplossingen voor de plasticproblematiek?

 

1) Verbied productie en gebruik van wegwerpplastic

Van al het plastic is wegwerpplastic, ook wel Single Use Plastic (SUP) genoemd, het meest problematisch. Het grootste deel van het zwerfafval bestaat uit wegwerpplastic. Dit zijn bijvoorbeeld plastic tasjes en losse product verpakkingen. In Azië belanden kleine verpakkingen zoals zakjes voor één keer haren wassen op grote schaal in het milieu.

De gemiddelde levensduur van een plastic tasje is slechts 15 minuten voordat het in de prullenbak verdwijnt, terwijl er wereldwijd 1000 miljard plastic tasjes per jaar worden gemaakt. De verwachting is dat de productie van wegwerpplastic alleen nog maar gaat toenemen, onder andere door groei van eenpersoonshuishoudens. 

Een effectieve manier om het probleem bij de bron aan te pakken ligt dan ook bij een verbod op productie en gebruik van plastic. Micro- en nanoplastics zijn met huidige technieken nog niet volledig uit water (en milieu) te filteren. We moeten dus voorkomen dat microplastics ontstaan en de bronnen aanpakken.

Een verbod is effectief en praktisch goed uitvoerbaar. In Nederland geldt bijvoorbeeld sinds 2016 een verbod op plastic tassen en 16 andere landen en steden hebben al een verbod op wegwerpplastic ingesteld. Vanaf 2021 komt er in Europa een verbod op een 10 plastic wegwerpproducten waaronder bestek, borden, rietjes en wattenstaafjes. Als dit verbod wordt uitgebreid, ontstaat de mogelijkheid om op grote schaal plastic vervuiling te voorkomen. Een internationaal verbod is ook effectief omdat bedrijven dan niet naar andere landen kunnen verhuizen om het te omzeilen.

 

2) Verbeter plastic recycling

Naast dat de productie van plastic enorm veel fossiele brandstoffen vergt wordt plastic relatief gezien nauwelijks gerecycled. Hoewel we nu met zijn allen beter dan ooit ons afval scheiden, wordt slechts 9% van wereldwijd geproduceerde plastic daadwerkelijk gerecycled. Een derde van het plastic komt in het milieu terecht en de rest procent belandt op vuilstortplaatsen of wordt verbrand.

Onderzoek wijst uit dat uitbreiden van statiegeld systemen naar meerdere soorten plastic kan leiden tot een enorme reductie van CO2-uitstoot. De jaarlijkse milieuwinst van statiegeld in Nederland en Vlaanderen gezamenlijk staat gelijk aan de hoeveelheid CO2 die 5,8 miljoen bomen in een jaar uit de atmosfeer halen. Door statiegeld ontstaat bovendien ook minder zwerfafval, én minder kosten voor opruimen zwerfafval. Statiegeldsystemen hebben al geruime tijd grote draagvlak onder de bevolking, maar krijgt nog flink tegengas door de industrie. 

Producten gemaakt van gerecycled plastic hebben een tot 80% lagere impact op het klimaat. Verpakkingen van (bijna) volledig gerecycled plastic zijn technisch mogelijk. Zo heeft Unilever verpakkingen bestaande uit 99% gerecycled plastic en kan de Nederlandse start-up Ioniqa als eerste ter wereld PET-plastic volledig recyclen in hoogwaardige grondstoffen. Dit jaar gaat de eerste Ioniqa-fabriek open. 

Een aantal grote bedrijven hebben afgesproken om in 2025 minimaal 25% gerecycled materiaal in hun producten te verwerken. Milieu-organisaties zijn voorlopig nog kritisch; volgens hen zijn er geen harde doelstellingen geformuleerd om het plastic gebruik daadwerkelijk te verminderen. 

3) Bevorder alternatieve materialen voor plastic

De industrie voor duurzame alternatieven voor plastic is nog klein. Er gaat te weinig geld naar onderzoek naar alternatieven voor plastic en recycle-processen. Hierdoor is de snelheid in de innovatie te laag om een duurzaam alternatief te ontwikkelen dat een tegengewicht vormt ten opzichte van het extreem snel groeiende plastic probleem. Een grote innovatieslag is nodig bij onderzoekers en industrie.

Gelukkig bestaan er wel al biologisch afbreekbare en composteerbare alternatieven voor plastic. Deze zijn onder andere gemaakt van zetmeel, rietsuiker of gerecycled papier. Zo heeft het Amsterdamse Straw rietjes gemaakt van echt riet.

Niet alle alternatieven voor plastic zijn milieuvriendelijker: glas en karton scoren slechter op CO2 uitstoot

Mensen worden wel bewuster van de problemen met plastic. Het bedrijfsleven speelt hierop in door duurzamere alternatieven aan te bieden. Verder verhoogde bewustzijn van plastic problemen bij consumenten zou de verdere innovatie naar alternatieven stimuleren.


Dit artikel wordt continu bijgewerkt met nieuwe effectieve oplossingen voor de problemen met plastic.

We schreven eerder over wat je zelf kunt doen om je plastic verbruik te verminderen.

Hebben we oplossingen gemist? Laat het ons hieronder weten in de reacties!